Omgevingsanalyse tijdens het vluchtelingendebat - 4 inzichten en tips

Geschreven op 08 maart 2016

Door Tim Reefman en John Rozema

Veel gemeenten en veiligheidsregio's ervaren discussies en stevige sentimenten rond de komst van opvanglocaties voor vluchtelingen. Sinds najaar 2015 ondersteunen wij diverse gemeenten en veiligheidsregio's bij het analyseren van het vluchtelingendebat. Voor meer dan 40 gemeenten lazen en tagden we inmiddels +50.000 berichten en gaven we communicatie-accenten mee op basis van de analyses. We delen graag onze ervaringen en tips met jullie.

Omgevingsanalyse als basis voor strategie en dialoog

Voordat je als gemeente of overheid je strategie bepaalt is het belangrijk om te beschikken over een goed omgevingsbeeld. Voor bestuurders en communicatieadviseurs is het belangrijk om precies te weten:

  • wát speelt er in onze gemeente?

  • wie zijn de beïnvloeders in dit debat?

  • welke emoties leven er?

  • kunnen we demonstraties/verzet verwachten en wie zijn de organisatoren?

  • op welke vragen of geruchten moeten we inspelen in de communicatie?

  • welke strategie kunnen we het beste volgen?

Een goede omgevingsanalyse helpt om de antwoorden op bovenstaande vragen boven water te krijgen.

Hoe maak je een omgevingsanalyse?

1. Zorg voor een brede zoekopdracht

Is jouw gemeente van plan statushouders te huisvesten? Monitor dan niet alleen op 'statushouders', maar ook op 'vluchtelingen', 'asielzoekers' etc. Je vindt namelijk wat je zoekt en het is de kunst je in de schoenen van de reageerder te verplaatsen. Welke woorden gebruikt iemand als hij/zij het heeft over vluchtelingen. 'oprotten' of 'verkrachters' kunnen zodoende relevante zoekwoorden zijn.

Deel van de zoekopdracht die we samen met gemeenten hebben gemaakt:

(... OR rapefugee* OR referendum OR spoedopvang* OR statushouder* OR syri* OR tereur* OR terreur* OR terror* OR tuig OR verblijfsvergunning* OR vergunninghouder* OR vluchteling* OR vlugteling* OR volksunie* OR wegwezen OR zelfzorgarrangement OR zza) AND (gemeentenaam OR locatie:plaatsnaam OR “naam opvanglocatie” ...)

2. Weet waar het gesprek wordt gevoerd

De AZC-Facebookpagina's schieten als paddenstoelen uit de grond en bieden zowel voor- als tegenstanders de gelegenheid om onder gelijkgestemden ideeën uit te wisselen. Om de reacties die op deze pagina's worden geplaatst in de monitor mee te laten lopen, is het nodig de pagina als bron toe te voegen. Daarnaast is de ervaring dat onder de nieuwsartikelen van lokale en regionale media ook veelal de discussie wordt gevoerd. Gebruik de monitor daar als doorverwijsfunctie: de monitor haalt de artikelen naar boven, maar klik verder om reacties te lezen.

3. Lees, tag en analyseer de berichten

Zodra je de zoekopdracht hebt ingesteld en waar mogelijk extra pagina's hebt toegevoegd, kun je starten met analyseren. Een handige manier om dit te doen is door gebruik te maken van de IBS-methode (informatiebehoefte, schadebeperking en betekenisgeving). Afhankelijk van hoe specifiek je wilt taggen, kun je nuances aanbrengen en op die manier de vragen, gedragingen en emoties inzichtelijk maken. Dit vormt de basis voor de communicatiestrategie en inhoud en toon van de communicatieboodschap.

 

Header Actueel Website Howaboutyou Vluchtelingen Omgevingsanalyse IBS

Taggen van berichten volgens de structuur van informatiebehoefte, betekenisgeving en schadebeperking (bron data: OBI4wan) 

4. Een beeld zegt meer dan duizend woorden

Met een rapport breng je het verloop van het gesprek in beeld. Hoe ontwikkelt het sentiment zich? Welke personen beïnvloeden de discussie? Wie zijn de afzenders en komen zij uit de gemeente? Wij adviseren beelden op te nemen in het omgevingsbeeld. Je kunt namelijk wel beschrijven dat er vijftig personen op het plein staan, maar als je laat zien met een foto dat het gaat om vijftig personen met spandoeken, fakkels en sjaals voor hun gezicht, dan is het voor iedereen duidelijk.

5. Laat je niet verrassen

Train jezelf door te kijken hoe het gesprek en welke sentimenten er in andere gemeenten spelen. Speel dat bijvoorbeeld na of analyseer in je eigen monitor mee op een situatie in een andere gemeente. Mocht het dan in je eigen gemeente ook gaan spelen, dan heb je vanaf het eerste moment in de vingers waar je op moet letten en is het een kwestie van finetunen op accenten.

Tips en lessons learned

1. Leer van elkaar

Hoe kan het dat het in de ene gemeente goed gaat en in de andere gemeente uit de hand loopt? Daar is helaas geen pasklaar antwoord voor te geven. In analyses die we voor gemeenten maakten zien we dat diverse factoren een rol spelen:

  • het momentum en de vorm waarmee een voorstel naar buiten wordt gebracht;

  • de media-aandacht en nieuwswaarde, zowel lokaal, regionaal als nationaal en inmenging van (landelijke) actiegroepen;

  • de reputatie van de bestuurder/gemeente (betrokken, incidenten in verleden)

  • (inter-)nationale ontwikkelingen (denk aan de ‘massa-aanrandingen’ in Keulen en aanslagen in Parijs).

2016-02-26-AFB-INH-praatplaat -sociale -media -asieldebat -aanslagen -Parijs -rechtenvrij

Bekijk de analyse die we samen uitvoerden met het lectoraat Recht & Veiligheid van Hogeschool Inholland op groter formaat (bron data: OBI4wan)

2. Een omgevingsanalyse op basis van online berichten is niet compleet

Wees je ervan bewust dat een omgevingsanalyse op basis van online berichten slechts een deel van het verhaal is en vul dat waar mogelijk aan. Denk daarbij aan de vragen die via de telefoon (KCC) binnenkomen, of de gesprekken in de kroeg of bij de supermarkt. Op een informatieavond kunnen bijvoorbeeld veel vragen over de opvang worden gesteld, terwijl die online niet naar boven komen.

3. Maak onderscheid tussen doelgroepen in je analyse

AFB Vier Beelden IssuemanagementOnderscheid in de analyse meerdere doelgroepen en kijk ook waar zij vandaan komen. Gaat het daadwerkelijk om de mening van de inwoners of zijn er invloeden van buitenaf. De journalistiek lijkt hierin een dominante rol in te nemen: hoe meer media-aandacht hoe breder het publiek en daarmee de versterkende werking op het volume en de toon van de berichten. Maar ook uitspraken van raadsleden werken soms als een rode lap op een stier. Bovendien zijn niet alle doelgroepen op hetzelfde platform actief. Waar veel gelijkgestemde tegenstanders en voorstanders elkaar vinden op Facebook, brengen veel politici en journalisten hun boodschap vooral op Twitter. Het helpt om in je analyse rekening te houden met de vier velden van beeldvorming.

4. Maak de mate van organisatie van belangengroepen inzichtelijk

Het is erg lastig om een inschatting te maken van daadwerkelijk te verwachten gedrag. Een Facebookevent kan honderden aanmeldingen krijgen, terwijl er vervolgens nog geen veertig mensen komen opdagen. Het tegenovergestelde is ook mogelijk en hebben we in een aantal gemeenten in de praktijk gezien. Tips om de organisatiegraad in te schatten:

  • let op de uniformiteit van protestuitingen (worden dezelfde lettertypes gebruikt op spandoeken, pamfletten e.d.?);

  • wees scherp als je uitnodigingen ziet voor besloten groepen. Dat is een indicatie dat netwerken zich aan het organiseren zijn en hun voorbereidingen niet (of minder) zichtbaar zijn in je analyses;

  • wordt een informatiebijeenkomst of raadsvergadering aangegrepen door actieve netwerken en belangengroepen zoals DTG e.d. (Demonstranten Tegen Gemeenten). Deze groepen kunnen bij zowel inwoners als gemeente gevoelens van onrust en tegendemonstraties veroorzaken.

Shifts in de discussie rond opvang

Op dit moment (maart 2016) zien we dat de discussie rondom de komst van grote opvanglocaties iets af lijkt te zwakken. Tegelijkertijd zwelt de discussie rondom het (extra) opvangen van statushouders aan. Het maken van omgevingsanalyses helpt om inzicht te krijgen in wat er speelt in de samenleving. Daarmee ben je beter voorbereid op ontwikkelingen, uitspraken en gedragingen om op basis daarvan de 'vluchtelingendiscussie' in de gemeente ordelijk te laten verlopen. Dus: zet alvast de zoekopdracht en een rapport in jouw monitor-omgeving, zodat je er klaar voor bent als vluchtelingenopvang in jouw gemeente actueel wordt.